СУБ’ЕКТЫУНАСЦЬ І АБ’ЕКТЫУНАСЦЬ Г1СТОРЫКА: ФЕНАМЕНАЛАГІЧ- НА-ГЕРМЕНЕУТЫЧНЫ ПАДЫХОД У РЭФЛЕКС1УНАЙ ФІЛАСОФІІ Г1СТОРЫ1 Бацюкоу А.М.


Праблема суб’ектиунасці гісторика, непарыуна звязаная з специфічним характа- рам гістаричнай навукі, пачала актуалізавацца у гуманітаристици ужо з пачатку склад- вання дисциплінарна арганізаванай сістэмы гуманітарних навук у еурапейскай культуры.
Ужо першыя прадстаунікі т. зв. нямецкай гістарічнай школы Л. фон Ранке і !Г. Дройзэн вызначыш дзве асноуныя стратэгіі у асэнсаванш аб’ектівісцкіх прэтэнзій гі- сторыка. Так, калі у Дройзэна пастулюецца прынцыповая непазнавальнасць гістарічнай м^ушчыны, то фон Ранке прызнае прынцыповую пазнавальнасць гістарічнай рэчаюна- сці пасярэдніцтвам успрыняцця каштоунасцяу, якія сігналізуюць не толькі пра саміх сябе, але і пра працэс іх станаулення [1, с. 257 - 258].
Праблема суб’ектыунасщ у пстарычным пазнані, як бачым, ляжыць на паверхні ужо падчас першых жа абагульненняу адносна характару працы псторыка. Гэта можна прасачыць таксама на прыкладзе пачінальніка щэалогй “заходнерусізму” у айчыннай пстарыяграфй, М. Каяловіча. У прадмове да сваёй работы «История русского самосознания» ён адзначае, што “и древнейший наш летописец, писавший бесхитростно свою летопись, и последний подъячий московских времён, составлявший простую бумагу, и ученейший русский историк новейших времён - все субъективны, все высказывают так или иначе своё понимание дел» [2, с. 34]. Гэтая выснова вядзе псторыка да адмовы “от бесплодной погони за объективной истиной там, где её в чистом виде быть не может”, і спробы сютэматызаваць розныя варыянты суб’ектыунасщ дзеля пошука такой суб’ектыу- насці, якая «обнимает большее число фактов и лучше обнимает, чем другие»[2, с. 35].
Сярод усіх “суб’ектыунасцяу”, г.зн. суб’ектыуна-асобасных падыходау і ацэнак грамадскіх з’яу, Каяловіч свядома вібірае бок славянафільскай суб’ектыунасщ, бо ён лепш за астатнія «и в народном, и в научном смысле, и даже в смысле возможно правильного понимания и усвоения общечеловеческой цивилизации»[2, с. 35]. Самацэнзура, даз- воленая гісторікам самому сабе, караніцца, такім чынам, у нейкім канкрэтным, аб’ек- тыуным уяуленні пра каштоунасныя арыентацый сучаснага даследчыку соцыума і сацы- яльную ролю гістарічнай навукі.
Францускі даследчык П. Рыкёр, у творчасці якога назіраецца сінтэз фенаменалагіч- нага і герменеутычнага вучэнняу, у сваёй рабоце “Псторыя і ісціна” суб’ектыунасць гі- сторыка выводзщь з спеціфічнага прызначэння гістарічнай навукі. Маючы сваёй пер- шай задачай быць аб’ектыунай навукай пра аб’ектыуны гістарічні працэс, у другую чаргу гісторія павінна мець пэуную ступень суб’ектіунасці - “не субъективности вообще, а такой субъективности, которая могла бы с точностью соответствовать объективности, которая в свою очередь бы соответствовала истории” [3, с. 36]. Суб’ектыунасць нао- гул тут - у Рыкёра гэта дрэнная суб’ектыунасць, якую можна штэрпрэтаваць як прыклад непрафесійнасці псторыка, які дапускае уласныя прыунясенш у гістарічнае апавяданне. Гэты від суб’ектыунасщ проціпастауляецца Рыкёрам добрай суб’ектыунасщ, запатраба- ванасць якой віводзіцца ім з тэзюу, што гістарічная навука “будет историей людей” і “поможет читателю, воспитанному на истории историков, построить субъективность более высокого уровня, не только субъективность “я”, но и субъективность вообще” [3, с. 36]. Суб’ектыунасць псторыка, такім чынам, выступае у Рыкёра вышкам асаблівай задачі гістарічнай дысцыплшы, якая павінна валодаць пэунай эмацыйнай нагрузкай, каб быць успрынятай спажыуцом і выканаць сваю сацыяльную функцыю.
Суб’ектыунасць гісторіка выступае, аднак, у Рыкёра толькі адпрауной кропкай для аналізу магчімасці знайсці гістарічную аб’ектыунасць, але не адмауляючы яе прынцы- повай непаунавартаснасці. Па-першае, суб’ектыунасць гісторіка уносіць у інтэрпрэта- цыю неабходныя для яе схемы, аж^іццяуляючі выбар гістарічніх фактау згодна уласна- га меркавання аб іх важнасці, бо іначай псторыя з’яулялася б бессэнсоуным нагрувашч- ваннем несістэматызаванага матэрыялу. У гэтым выпадку, відавочна, суб’ектыунасць гі- сторыка істотна адрозніваецца ад суб’ектыунасщ фізіка, паколькі першы уносіць у гісто- рыю свае схемы, тады як апошні імкнецца разгадаць схемы, уласщвыя аб’екту яго даследвання. Па-другое, суб’ектыунасць псторыка знаходзіцца у залежнасці ад розных узроуняу разумення прычыннасці, у вышку чаго падчас працы над матэрыялам у яго блытаюцца выпадковасць і дэтэрмінізм, заканамернасці і выключэннт Па-трэцяе, суб’ектыунасць гісторыка, адзначае Рыкёр, непазбежная ужо у вышку наяунасці гістарычнай дыстанцыі, што вядзе псторыка да апазіцыі свайго і іншага - пстарычным фактам для яго з’яуляецца тое, што з часам змянілася і атрымала рысы інакшасці у параунанні з рэчаюна- сцю, сучаснай гісторыку.
Такім чынам псторык робіцца закладнікам сітуацыі, калі “при помощисовременного языка” ён вымушаны “отметить и сделать понятными институты, которые уже не существуют”[3, с. 42]. На думку Рыкёра, гэтая акалічнасць абумоулівае шматзначнасць гістарычных паняццяу, што адрознівае гісторыю ад дакладных навук, дзе паняцці маюць канкрэтнае значэнне. Гэта у сваю чаргу абумоулівае наяунасць суб’ектыу- нага элемента падчас маншуляцый з паняццямі. А з прызнання, што пазнанне м^ушлы- ны мае характар пазнання іншага вышкае уяуленчы характар гістарычнай інтэрпрэтацыі - суб’ектыунае уяуленне робіцца той працоунай сілай, што набліжае да псторыка аб’ек- тыуны свет пстарычнай мшуушчыны.
Па-чацвёртае, суб’ектыунасць гісторыка натуральна вышкае з таго факту, што ас- ноуным аб’ектам гістарычнага даследвання з’яуляюцца людзі з іх суб’ектыунымі пе- ражываннямі. Гэтая акалічнасць, адзначае П. Рыкёр, вядзе нас “к другой грани, где объективность истории заставляет проявляться не только субъективность историка, но и субъективность истории” [3, с. 45]. Прычым суб’ектыунасць псторыка у сваёй цэласнасщ, як “меркаванне аб значнасці - сукупнасць схем прычыннасщ - перанясенне у іншае, уяунае, сапрауднае - шмпатыя да іншых людзей, да шшых каштоунасцяу” [3, с. 45] у вышку вы- ступае па-першае, як суб’ектыунасць, здольная, у адрозненне ад суб’ектыунасщ фізіка, да узаемадзеяння, а па-другое, як суб’ектыунасць, атрыманая у вышку перамогі “добрай” суб’ектыунасщ над “дрэннай” суб’ектыунасцю. Усе адзначаныя вышэй складовыя суб’ектыунасщ псторыка, на думку францускага філосафа, карэлююць у сваёй суме ужо не суб’ектыуны гістарычны вобраз, а сваю адмысловую гістарычную аб’ектыунасць, якая у даследчыка выступае як “навуковая штэнцыя гісторыі”.
Якасны падзел гістарычнай суб’ектыунасщ на добрую і дрэнную у далейшым пры- вядзе філосафа да лагічнага пераходу да катэгорыі пстарычнай аб’ектыунасцт Згаджа- ючыся з меркаваннем філосафа і псторыка А. Мару, Рыкёр адзначае, што на вышэйшым узроуні філасофскай рэфлекси гісторыка знаходзяцца каштоунасці. А гэта значыць, што самі па сабе яны маюць аб’ектыуны, наяуны, актуальны характар і складаюць у сваёй су- купнасці суб’ектыунасць гісторыі і суб’ектыунасць псторыка.
З аднога боку, такім чынам, мы можам назіраць щэйнае вяртанне да тэорыі каштоунасцяу фон Ранке. Аднак гэтае вяртанне сведчыць не пра тупатанне рэфлекшунай філасофіі который на адным месцы, а пра оте^^чны ушверсальны статус разгляданай праблемы. Калі у пачатку прадметнага афармлення гуманітарных навук суб’ектыунасць вы- глядала хібай, то у працэсе развіцця і назапашвання навуковых ведау дысцыплінамі, што пайшлі шляхам прыродазнаучых навук была дасягнутая рыса, пасля якой актуалізавалася першасная праблема навук гуманітарнага цыклу. Як адзначае сучасны расійскі даследчык М Розау, калі “начальная экспансия методологии естествоведения на социогуманитарную область определялась домтигнутыми престижными образцами строгости и обоснованности точных наук”, то у выніку “продолжительное движение в сторону крайней строгости и обоснованности выявил глубокие трудности в самом сердце точности и строгости - математике, логике и позитивном научном языке”[4, с. 148].
Сугучная з пададзенай пазіцияй Рыкёра думка амерыканскага даследчыка К. Г ем- пеля, выкладзеная у працы “Функциі агульных законау у гісториі”, згодна якой гістарич- ны наратыу выглядае непераканауча, калі ён не выкарыстоувае “універсальних гшотэз і універсальних, ахопліваючих законаУ(covering laws)”[4, с.150], у якіх мы можам лёгка пазнаць тыя ж філасофскія абагульненні, якія у Рыкёра выступаюць фактарамі, што нада- юць наратыву гісторика аб’ектыуны характар.
Літаратура
  1. Гадамер, Г.-Г. Истина и метод: Основы философской герменевтики. - М., Прогресс, 1988.
  2. Коялович, М.О. История русского самосознания по историческим памятникам и научным сочинениям. - Мн.: Лучи Софии, 1997 г.
  3. Рикёр, П. История и истина. - СПб.: Алетейя, 2002.
  4. Розов, Н.С. «Спор о методе», школа «Анналов» и перспективы социально-исторического познания // Общественные науки и современность. - 2008. - №1.

<< | >>
Источник: Коллектив авторов. Мировоззренческие и философско-методологические основания инновационного развития современного общества: Беларусь, регион, мир. Материалы международной научной конференции, г. Минск, 5 - 6 ноября 2008 г.; Институт философии НАН Беларуси. - Минск: Право и экономика. - 540 с.. 2008

Еще по теме СУБ’ЕКТЫУНАСЦЬ І АБ’ЕКТЫУНАСЦЬ Г1СТОРЫКА: ФЕНАМЕНАЛАГІЧ- НА-ГЕРМЕНЕУТЫЧНЫ ПАДЫХОД У РЭФЛЕКС1УНАЙ ФІЛАСОФІІ Г1СТОРЫ1 Бацюкоу А.М.:

  1. ЗАЦЁМК1 З ФІЛАСОФІІ ЭПОХ1 Евароускі В.Б.
  2. РЭЦЭПЦЫЯ 1ДЭЙ Х. ВОЛЬФА У “ЛОГЩЫ” КАЗІМІРА НАРБУТА Тарасюк Я.В.
  3. ФІЛАСОФСКАЯ НІВА БЕЛАРУСІ Дарашэвiч Э.К.
  4. 1. Суть пізнання
  5. 3. Структуралізм
  6. “ПАМІЖ СВАІХ І ЧУЖАКОУ” - У ПОШУКАХ БЕЛАРУСКАЙ 1ДЭНТЫЧНА- СЦІ Зяленская Я.С.
  7. 3. Джерела та рушійні сили суспільного розвитку
  8. 3. Методологія наукового пізнання
  9. Два типа ментальных загрязнений
  10. 3. Суспільна свідомість: структура та форми
  11. 1. Людина: індивід, індивідуальність, особа
  12. 1. Свідомість - предмет філософського дослідження
  13. 2. Проблеми людини, суспільства в філософії марксизму
  14. 2. Форми та різновидності творчості
  15. 2. Діалектика процесу пізнання
  16. 3. Істина та її критерії
  17. 4. Піднесення філософської думки в Японії (ХІХ - ХХ стст.)
  18. 2. Наукове знання: специфіка, будова, рівні
  19. 1. Основні риси та напрямки філософії сучасного Заходу