ФАЛЬКЛОР ЯК МАСТАЦКАЯ С1СТЭМА: ПРАБЛЕМЫ ЭСТЭТЫК1 І АКТУ- АЛ1ЗАЦЫ1 У С1СТЭМЕ АДУКАЦЫ1 БЕЛАРУСІ Конан У.М.


Паняцце фальклору у яго мінулщх і сучасных і нтэрпрэтацыях неадназначнае. Буд- зем мець на увазе яго шырок і спещ^ины, больш вузкі сэнс. У шырокТм аспекце паняцце фальклор ахоплівае усю традыцыйную народную культуру, у тым ліку заснаванае на ёй аматарства, мастацкую самадзейнасць.
Не толькі вербальную (вусную) творчасць, але i традыцыйныя абрады, міфалогію, народнае дойлідства, харэаграфш, дэкаратыуна-пры- кладное мастацтва, традыцыйныя павер’і і спецщфічную народную філасофію, практыч- ныя веды і традыцыйную тэхналогію, народнае лекарства, звычаёвае права, народную мудрасць (філасофію народа), фалькларызацыю прафесіянальнай мастацкай творчасці. Унікальнае дасягненне айчыннага беларусазнауства - двухтомная ілюстраваная энцы- клапедыя «Беларускі фальклор» (Т. 1 - 2, Мн., БелЭн, 2005—2006) фактична ахоплівае усю народную культуру, хоць акцэнты перанесены на специфічна фальклорную прабле- матыку.
У прапанаваным артикуле гутарка ідзе пра фальклор у специфічним значэнш гэта- га паняцця як вербальнай культуры, але з улікам яе генетычнай і функцыянальнай сувязі і іншимі відамі і родамі традыцыйнай народнай культуры. Удакладненне паняцця фальк- лору як развітай мастацкай сштэмы мае не толькі тэарэтычнае значэнне, але і мастацка- практычную актуальнасць. Метадалагічная памылка былой (XIX — першая палова XX ст.) этнаграфи, некаторых сучасних даследаванняу, урэшце, дилетанцкіх уяуленняу за- ключаецца, па-першае, у празмерным збліжэнні фальклору з архаічним светапоглядам і міфалогіяй; па-другое, у поглядзе на фальклор толькі у рэтраспектыуным аспекце, толькі у яго вусным битаванні. Гэтую памылку дапускалі нават прафесійния даследчикі. Напрыклад, расійскі філосаф Майсей Каган убачыу у фальклоры толькі «сінкрэтычнае мастацкае дзейства першабытнага грамадства». І у адпаведнасці з гэтым памылковым па- стулатам прапанавау канцэпцыю адмірання фальклору [3, с. 633]. Грунтуючыся на такой памылковай пасылцы, ягоны зямляк, Гусеу, сцвярджау, быццам бы «фальклорам сациялі- стычнай эпохі становіцца самадзейная калектыуная творчасць любой сацыяльнай групы народа» [2, с. 41]. Нават таленавіти фалькларыст сацыяльна-пстарычнай школы Уладзімір Проп дапусціу збліжэнне развітага фальклору з міфалогіяй — аж да іх тоесна- сці. «Міф і казка, — пісау ён, — адрозніваюцца не па сваёй форме, а па сваёй функций» [5, с. 16]. Прауда, пазней гэты даследчык звярнууся да эстэтычнага і структур- нага аналізу чарадзейных казак, даказвау умоуна-мастацкі сэнс казачных сюжэтау, дзе міфи і эмпірічныя рэаліі эстэтычна пераасэнсаваны, і у гэтым іх мастацкая прывабнасць.
Канцэпцыя адмірання фальклору винікае, па-першае, з рэтраспектыунага збліжэн- ня фальклору з архаічнай міфалогіяй; па-другое, з дагматычнага погляду на фальклор як толькі вусную творчасць; па-трэцяе, з ариентациі толькі на тую частку грамадства, якая пакуль што адарвалася ад каштоунасцей традыцыйнай народнай культуры. У першим випадку фальклор як развітая мастацкая сштэма атаясамліваецца з яе міфалагічнимі і рэлігійнымі архетипамі. У другім випадку не улічваюцца новыя сацыяльна-культурныя умовы бытавання фальклору, калі страты ад затухання фальклорнай творчасці часткова кампенсуюцца выхадам яе на прафесійни узровень і на сродкі масавай інфармациі: спа- чатку у форме літаратурних і музичних фіксаций, дакладным апісаннем харэаграфй і абрадау, а пазней таксама сродкамі электроннага дэпаніравання і распаусюджання. Урэшце, у трэщм випадку аутары канцэпцыі адмірання фальклору не улічваюць працэсау адраджэння класічних тыпау культуры і узроставай циклізациі аудиториі, калі на пэуных стадиях жыцця чалавек звяртаецца да сваіх быцшных і духоуна-творчых каранёу.
Захаваная такім чынам фальклорная спадчына актуалізуецца метадамі мастацка- практычнай фалькларистикі, тэарэтычнай і метадычнай распрацоукі гэтых метадау. Яе задача — паступовая актуалізация класічних відау народнай творчасці як развітай мастацкай сютэмы, увядзенне яе у кантэкст сучаснай мастацкай культуры. У гэтым творчим працэсе выкарыстоуваюцца не толькі захаваныя у сучасним побыце і народнай памяці фрагменты вуснай і візуальнай (абрады, харэаграфія, музыка) народнай творчасці, але увесь корпус запісаніх і дэпашраваных творау фальклору з улікам яго нацыянальнай са- мабітнасці і рэгіянальных варыянтау.
У адрозненне ад міфалогіі, якая сёння страчвае сваю містічную сутнасць і набывае эстэтычныя функцій, фальклор у сваёй класічнай завершанасці — гэта развітая мастацкая сютэма, заснаваная на распрацоуцы міфічніх, біблейскіх, хрісціянскіх архетыпау у кантэксце актуальных жыццёвых праблем, народных щэалау. Міфалагічнія сюжэты і вобразы набываюць тут сэнсы эстэтычных і этычных каштоунасцяу, паэтычных тропау, віртуальніх рэальнасцяу. Адбываецца узаемадзеянне і узаемапранікненне фальклору і прафесійнай мастацкай творчасці. Прафесіянальнія творцы (не толькі рэалюты, але таксама мадэршсты і постмадэрністы) па-свойму, у кантэксце сваіх метадау і сваёй стілі- стікі шырока карыстаюцца фальклорам як крініцай, якая надае іх творчасці нацыяналь- нае аблічча. З іншага боку, з дауніх часоу адбывалася фалъкларызацыя папулярных узо- рау прафесійнай творчасці, увядзенне іх сюжэтау, вобразау у кантэкст фальклорных тво-
рау.
Звод творау класічнага беларускага фальклору характарызуецца шірокім вар’іра- ваным дыяпазонам эстэтычных катэгорый, паунатой паэтычных тропау. Традыцыйная народная культура — першая форма эстэтычнага засваення і мастацкага выяулення быц- ця і культуры. Архаічнія тыпы культуры ^фапаэтычная творчасць) характарызуюцца аксіялагічнім сінкрэтызмам — адзінствам практычна-жыццёвых (уталітарніх), этычных, рэлшйных і эстэтычных каштоунасцей — карыснага, прыгожага, добрага і святога. Можна гаварыць пра вітаісцкую сутнасць народнай эстэтык (ад лацін. vita — жыццё). Універсальнае дабро у ёй — усё, што нараджала і захоувала жыццё на зямлі. А злом ака- заліся процілеглія жы ппю з’явы і падзеі. Усеагульным дабром і крынщай жыцця ёсць святло — крынща жыцця.
У міфалогіі і рэлкй адбылася сакралізація жыццядайных сіл прыроды — сонечна- га святла, зямлі, вады. Сімволіка святла ёсць у новазапаветным адкріцці Бога як Слова
  • Логаса: «У ім было жыццё, і жыццё было святлом людзей. I святло у цемры свеціць, і цемра не агарнула яго» (Ян 1:1—5). М1фапаэтычны вобраз святла як дабра і красы пе- райшоу у біблейскую інтэрпрэтацыю гэтага паняцця. Першы акт светатварэння паводле Бібліі — аддзяленне святла ад цемры. У перакладзе Ф. Скарыны этычнае паняцце быцця як дабра набыло эстэтычны сэнс: «В начале сотворил Бог небо и землю. Земля же бе неплодна и не украшена lt;...gt; И рече Бог, да будетъ свет. И виде Бог свет яко добро, и разлучи Бог межы светом и межи тьмою, и нарече свет день и тьму нощ» [1, с. 2].

Катэгорый прыгожага і узнёслага шматгранна выявшася у велічальніх і віншаваль- ных песнях, прымеркаваных да каляндарных (Каляды, Вялікдзень) і сямейных (радзіні, вяселле) абрадау. Сціплі сялянскі падворак у шчадроускіх песнях падвышаецца да казач- нага палаца, напрыклад: «Багаты двор... Пятра дом. // Каля яго двара усё шауковая трава, // Усё шауковая трава, усё жалезны тын lt;...gt;// На яго двары ды чатыры церамы ста- яць: // У першы цераму ясны месяц, // Другі церам — ясная зара, Трэщ церам — дробы звёздачю, // Чацвёрты церам — буён вецер: // Ясны месяц — сам гаспадар, // Ясная зара
  • яго жана, // Дробны звёздачю — яго дачушкі, // Буён вецер — яго сын».

Універсальная для мастацкай культуры катэгорыя трагічнага віявілася ва усіх відах аутэнтычнай народнай культуры — архгтэктуры (мемарыяльныя збудаванні, курганы), прыкладным мастацтве (надмагшьныя крыжы і ручнікі, жалобнае адзенне у паха- вальных і памінальніх абрадах), у баладах, галашэннях, малітвах і жалобных песнях.
У развіцці сюжэтау чарадзейных казак трагедыя героя — толькі кульмінаційні этзод: як правіла, герой гіне ад здрады, але яго уваскрашае памочнік (звычайна крумкач, пчала, ін- шыя жывёлы) здабытай жывою вадой. У эпілогу герой узвышаецца да царскага пасаду, стварае щэальнае царства. Увасабленне спецыфічна дзявочай трагедыі — папулярны у беларускім фальклоры вобраз русалкі. Трагічны фінал замужняй жанчыны як вынік страты кахання, здрады мужа, родных у сям’і характэрны для беларускіх баладау.
Традыцыйная народная культура арыгшальна выявіла увесь дыяпазон камічнага, асабліва у чарадзейных казках і казках пра жывёл, камічна арыентаваных легендах, паданнях, выслоуях, прыказках і прымауках, загадках, у сямейна-абрадавых песнях, гуль- нях і танцах карнавальнага тыпу. Народнай культуры падуладныя усе відаї камічнага — ад мяккай іроніі, гумару, пародыі, гратэску да сатыры, карыкатуры, сарказму.
У народных карнавалах, абрадах, гульнях народным тэатры выкарыстаны усе прыёмы камічнага, у тым ліку вобразы трыксцера (камічнага дублёра), камізм здвоеных персанажау, прыём маскі, маскараднага пераапранання, імітацыі, вобразы марыянеткй Сатыра, карыкатура, сарказм узніклі у позніх жанрах фальклору перыяду крызюу саслоу- нага грамадства (сацыяльна ангажыраваныя казкі, псеуданародныя творы «савецкага» фальклору). Поруч з узвышэннем герояу народнай творчасці яго творцы дасціпна кары- стаюцца прыёмам травестацъй — зшжэннем сюжэтау і герояу, перавод іх з узвышша у гумарыстычны або гратэскавы ці звычайны побытавы план (гэтай праблеме прысвечана манаграфія [4]).
На этапе класічнага квітнення аутэнтычнай народнай культуры склалася даскана- лая паэтыка фальклору. Паводле кампазіцыі сюжэтныя творы (казкі, апокрыфы, паданні, былшы, легенды, балады, народны тэатр) бываюць аднафабульныя (падзеі адбываюцца толькі у часе і прасторы адной сюжэтнай лініі з адным або некалькімі матывамі) і шмат- фабульныя (кантамшацыя некалькіх фабулау, сюжэтных лініяу). Да аднафабульных тво- рау адносіцца большасць казак пра жывёл, былічкl, анекдоты, балады. Большасць чарадзейных казак і спектаклі паводле народных драм складаюцца з некалькіх кампазщый- на злучаных сюжэтных ліній, напрыклад, казкі «Таратурка», «Каваль», «Прыгажуня жон- ка».
Склаліся кананічныя тыпы вербальных і візуальных жанрау фальклору, асабліва казкі, абрадавыя песні, балады, традыцыйныя народныя і фалькларызаваныя класічнщя танцы. У фальклоры багата выкарыстаны разнастайнасць паэтычных тропау — простых (эпітэты, параунанні) і складаных (алегорыя, гіпербала, гратэск, іронія, метанімія, метафара, перыфраза, сімвал, сінекдаха). Багацце тропау абумовіла метафарычную стытсты- ку вербальных жанрау фальклору. Стыль ауталагічны (бязвобразны) тут сустракаецца рэдка, пераважна у другасных і рэдуцыраваных формах фальклору, сведчыць пра спраш- чэнне фальклорнай класікі.
Асноуным навуковым і мастацка-практычным дасягненнем серыйнага, рэгіянальна арыентаванага выдання «Традыцыйная культура беларусау», сучаснай практычнай фаль- кларыстыю, фундаментальнай энцыклапедыі «Беларускі фальклор» у тым, што яны па- дрщхтавалі умовы для актуалізацыі фальклору, яго вяртання у сучасную элітарную і ма- савую культуру як мастацкую традыцыю з дамінацыяй яе эстэтычных сэнсау праз кстэму адукацыі, выхавання і прафесіянальную асветніцкую практыку. У Беларусі ёсць багаты вопыт гэтай адраджэнскай дзейнасці, яркія узоры актуалізацыі традыцыйнай мастацкай культуры народа.
У 1970—1990-х гадах быт аргашзаваныя этнамузыколагам Зінаідай Мажэйка і яе супрацоунікамі этна-музычныя канцэрты аутэнтычнай народнай песні, цыклы мастацка- дакументальных фільмау «Палескія калядкі» (1972), «Галасы вякоу» (1979), «Памяць ста- годдзяу» (1982), «Палескія вяселлі» (1989), «Пранясі, Божа, хмару» (1990), «Крывыя ве- чары» (1993), «Рух зямлі» (1999).
У канцы XX — пачатку XXI ст. — гэта арганізавания Мікалаем Казенкам і яго ка- легамі фальклорна-этнагарафічныя фестивалі і узорна-фальклорны гурт «Берагіня» пры Мётчынскай школе-садку Барысаускага раёна (кіраунікі Козенка і Антаніна Абрамовіч). Навукова-аналітичнае апісанне традыцыйнай народнай харэаграфй Козенкам для магчы- масці адрадзіць аутэнтычныя беларускія народныя танцы. Мастацка-практычнае адра- джэнне народнай песеннай і музычнай культуры, яе зыходных узорау — праграма фальк- лорнага руху, прэзентаванага фальклорным клубам «Маладзёвы» (кіраунік Ірина Мазюк), студэнцкага этнаграфічнага таварыства (старшыня Аляксей Глушко), Міханавіц- кага Дома фальклору Мінскага раёна (дырэктар Ларыса Рыжкова), аддзела фальклору На- цыянальнага цэнтра мастацкай творчасці дзяцей і моладзі (загадчик Вячаслау Калацэй, метадыст Таццяна Пладунова), ансамблем «Стары Ольса» (кіраунік З. Сасноускі), створа- ным на базе беларускай гімназіі фальклорным ансамблем «Рудабельскія зорачкі» (кіраунік Вольга Дульская, гарадскі пасёлак Акцябрскі).
«Берагіня» далучае вучняу да традиций народнай харэаграфй у яе адзінстве у ін- струментальнай музыкай, народнай песняй, абрадавай культурай, прыкладным мастац- твам, адраджае увесь комплекс народнай культуры, вучыцца гэтаму у сваіх бацькоу, баб- кау і дзядоу, вяртае страчаную постіндустрираваним грамадстве повязь паміж пакален- нямі беларускага люду, вучыць дзяцей краязнауству, далучае да этнаграфіі і фальклары- стикі. Гэтая повязь рэалізуецца у штодзённым побыце сям’і, падсумоуваецца удзелам «Берагіні» у фестивальным руху народнага танца, песні, далучэннем да традыцыйных абрадау і майстэрства у сферы прыкладнога мастацтва. М. Козенка разам з адпаведнимі аддзеламі Мшютэрства культуры Беларусі, абласнимі і раённымі аддзеламі культуры, народнай адукациі быу арганізатарам і мастацкім кірауніком міжнародних і рэспуб- ліканскіх фестываляу фальклору на Беларусі 1994—2008 гг., у тим ліку «Беларуская полька» (Чачэрск, Гомельская вобласць, 1993—1994, 1996, 2000 гг.). З 1999 года фестивалі фальклорнага мастацтва названы імем вучнёускага гурта Мётчынскай школы «Берагіня». Ва усіх гэтых фестивалях і прымеркаваных да іх навукова-практычных кан- ферэнцыях актыуна удзельнічаюць вучні.
Літаратура
  1. Біблія: Факс. узнауленне Бібліі, вид. Ф. Скарынаю у 1517-1519 гг.: У 3 т. Т. 1. Мн., БелСЭ, 1990.
  2. Гусев, В.Е. Эстетика фальклора. М., 1967.
  3. Каган, M.C. Лекции по марксистско-ленинской эстетике. 2-е изд. Л., 1971.
  4. Конан, У. Ля вытокау самапазнання: Станауленне духоуных каштоунасцей у святле фалькло- ру. Мн., Маст. літ., 1989.
  5. Пропп, В.Я. Исторические корни волшебной сказки. Ленинград, 1946.

<< | >>
Источник: Коллектив авторов. Мировоззренческие и философско-методологические основания инновационного развития современного общества: Беларусь, регион, мир. Материалы международной научной конференции, г. Минск, 5 - 6 ноября 2008 г.; Институт философии НАН Беларуси. - Минск: Право и экономика. - 540 с.. 2008

Еще по теме ФАЛЬКЛОР ЯК МАСТАЦКАЯ С1СТЭМА: ПРАБЛЕМЫ ЭСТЭТЫК1 І АКТУ- АЛ1ЗАЦЫ1 У С1СТЭМЕ АДУКАЦЫ1 БЕЛАРУСІ Конан У.М.:

  1. ФІЛАСОФСКАЯ НІВА БЕЛАРУСІ Дарашэвiч Э.К.
  2. ДЫЯЛОГ КУЛЬТУР - ЖЫЦЦЁВАЯ ПАРАДЫГМА СУЧАСНАСЦІ Уладыкоуская Л.М.
  3. АКТУАЛЬНАСЦЬ КУЛЬТУРНАЙ ТРАДЫЦЫ1 Адзіночанка В.А.
  4. Советуем прочитать
  5. СУБ’ЕКТЫУНАСЦЬ І АБ’ЕКТЫУНАСЦЬ Г1СТОРЫКА: ФЕНАМЕНАЛАГІЧ- НА-ГЕРМЕНЕУТЫЧНЫ ПАДЫХОД У РЭФЛЕКС1УНАЙ ФІЛАСОФІІ Г1СТОРЫ1 Бацюкоу А.М.
  6. ПРАВАСВЯДОМАСЦЬ У СУВЯЗІ З ПРАБЛЕМАЙ ГЕНЕЗІСА НАЦЫЯНАЛЬНАЯ СВЯДОМАСЦІ Дзерман А.В.
  7. Статья 168. Недействительность сделки, не соответствующей закону или иным правовым актам
  8. Вопрос 30. Аренда предприятий 1.
  9. № 173 Справка B.C. Карповича о беседе К.Д. Левычкина с председателем Совета министров Болгарии Г. Димитровым в связи с предстоящим совещанием глав православных церквей в Москве
  10. Последствие 1: Изменения в поведении мужа